İZKA raporu: İzmir’de sanayi işletmelerinin yarısından fazlası “diğer” kategorisinde

ANALİZ - RAPOR

Bornova, Torbalı ve Konak’taki sanayi yoğunlaşmalarından Çiğli–Menemen–Aliağa hattına, Bergama ve Kınık’taki OSB’lerden Dikili’deki jeotermal sera projesine kadar İzmir’in üretim alanları İZKA raporunda ele alındı. Raporda kullanılan 2023 verilerine göre kentteki 9 bin 469 sanayi işletmesinin 4 bin 877’si “diğer” kategorisinde bulunuyor. Çalışmada, bu alanların ortak ihtiyaçlarını takip edecek yönetim yapılarının geliştirilmesi gerektiği belirtiliyor.

İzmir Kalkınma Ajansı’nın (İZKA) yayımladığı “Ulukent Sanayi Alanının Yönetimsel ve Mekânsal Kapasitesinin Geliştirilmesi Projesi Sonuç Raporu”, İzmir sanayisinin farklı ilçelere ve farklı yönetim modellerine yayılan yapısını ortaya koydu.

Raporda Bornova, Torbalı, Konak, Buca, Gaziemir, Karabağlar, Kemalpaşa ve Menemen’deki “diğer” sanayi alanları incelenirken kuzeyde Çiğli, Menemen ve Aliağa’daki sanayi yoğunlaşmaları değerlendirildi. Bergama ve Kınık’taki organize sanayi bölgeleri ile Dikili’de jeotermal kaynaklı sera üretimine yönelik ihtisas bölgesi de çalışmada yer aldı.

Araştırmanın temel tespitlerinden biri, İzmir’deki sanayi işletmelerinin yarısından fazlasının “diğer” kategorisinde bulunması oldu. Çalışmada, bu alanlardaki hizmetlerin koordinasyonu, işletmeler arası iş birliği ve uzun vadeli gelişim için ortak yönetim ihtiyacına dikkat çekildi.

İZKA’nın 30 Ekim 2026’da yayımlandığını duyurduğu rapor, 2023 yılı Teknik Destek Programı kapsamında desteklenen ve Ulukent Sanayiciler Derneği’nin yararlanıcısı olduğu proje çerçevesinde hazırlandı. Çalışmada işletme ve istihdam için 2023, sanayi alanlarının yüzölçümü için 2020, OSB envanterinde ise 2024 kaynakları kullanıldı.

“Diğer” sanayi alanı ne demek?

Rapordaki “diğer” ifadesi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının sanayi işletmelerine ilişkin veri sistemindeki sınıflandırmaya dayanıyor.

Bu kategori, organize sanayi bölgesi, sanayi sitesi ve endüstri bölgesi gibi özel statülü alanların dışında kalan sanayi yerleşimlerini tanımlamak için kullanılıyor. Belediyelerin mekânsal planlarında sanayi, depolama veya konut dışı çalışma alanı olarak yer verdiği bölgeler de bu çerçevede ele alınıyor.

Bu sınıflandırma, tek başına işletmelerin ruhsatsız veya kayıt dışı olduğu anlamına gelmiyor. Raporda üzerinde durulan temel fark, bu alanlarda OSB’lerdeki gibi işletmelerin ortak ihtiyaçlarını tek bir organizasyon altında takip edecek özel bir yönetim yapısının bulunmaması.

4 bin 877 işletme bu kategoride

İzmir Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğünün 2023 verileri üzerinden raporda hazırlanan tabloya göre kentte toplam 9 bin 469 sanayi işletmesi bulunuyor. Bunların 4 bin 877’si “diğer” sanayi alanlarında yer alıyor.

Bu sayı, toplam işletmelerin yaklaşık yüzde 51,5’ine karşılık geliyor.

Raporda aynı yıl için İzmir sanayisindeki toplam çalışan sayısı 343 bin 645 olarak veriliyor. İşletme sayılarındaki dağılım, çalışan sayısının veya üretim değerinin de aynı oranlarda dağıldığı anlamına gelmiyor.

Bornova, Torbalı ve Konak öne çıkıyor

Raporda, “diğer” sanayi alanlarındaki işletmelerin özellikle Bornova–Konak–Torbalı hattında yoğunlaştığı belirtiliyor.

Bornova’da 906, Torbalı’da 693, Konak’ta 526 işletme bu kategoride yer alıyor. Buca, Gaziemir, Karabağlar, Kemalpaşa ve Menemen de raporun ilçe dağılımında öne çıkıyor.

Bu rakamlar ilçelerdeki bütün sanayi işletmelerini değil, yalnızca “diğer” kategorisinde bulunanları gösteriyor.

Menemen’de ise 2023 verileriyle toplam 400 sanayi işletmesinin 202’si bu alanlarda bulunuyor. İlçenin 16 bin 4 sanayi çalışanının 5 bin 5’i de aynı kategorideki işletmelerde çalışıyor.

Kapladıkları alan OSB’lere yakın

Araştırma, işletme sayılarının yanında sanayi alanlarının yüzölçümünü de değerlendiriyor.

Raporda aktarılan 2020 verilerine göre İzmir’deki sanayi alanlarının yüzölçümünün yüzde 37,80’ini organize sanayi bölgeleri, yüzde 36,72’sini “diğer” sanayi alanları oluşturuyor.

Endüstri bölgelerinin payı yüzde 13,49, sanayi sitelerinin yüzde 8,41, serbest bölgelerin ise yüzde 3,59 olarak veriliyor.

Böylece “diğer” kategorisindeki alanların, kapladıkları büyüklük açısından OSB’lere yakın bir ağırlık taşıdığı görülüyor. Bu oranlar alan büyüklüğünü ifade ediyor; işletme veya çalışan sayısını göstermiyor.

Kuzeyde Çiğli, Menemen ve Aliağa yoğunlaşması

Rapor, İzmir’in kuzey yönlü sanayi gelişimini Çiğli’den başlayarak Menemen, Aliağa, Bergama ve Kınık’a uzanan aks üzerinden ele alıyor.

Bu aks üzerinde üç ana yoğunlaşma tanımlanıyor. Çiğli’de Atatürk OSB ve farklı sektörlerin bir aradalığı, Menemen’de İzmir Serbest Bölgesi ile Plastik İhtisas OSB, Aliağa’da ise limanlar, petrokimya, demir-çelik, gemi geri dönüşümü ve endüstri bölgeleri öne çıkıyor.

Çalışmada sanayinin gelişimi; karayolları, İZBAN, limanlar, üniversiteler, yerleşimler ve tarım alanlarıyla birlikte değerlendiriliyor.

Bergama ve Kınık için ayrı değerlendirme

Bergama ve Kınık’taki OSB’ler, raporda kuzey sanayi kuşağından mekânsal olarak henüz kopuk bir odak olarak anlatılıyor.

Rapordaki 2024 kaynaklı OSB tablosunda Bergama için 75 parsel, 55 boş parsel ve yüzde 26,7 doluluk bilgisi bulunuyor. Tahsis edilen parsellerden birinin üretim, üçünün inşaat, 16’sının proje aşamasında olduğu belirtiliyor.

Kınık için aynı tabloda 38 parsel, boş parsel bulunmadığı ve yüzde 100 doluluk bilgisi veriliyor. Gıda üretimi, granit işleme, kauçuk ve plastik ürünleri, pamuk işleme, biyokütleden enerji üretimi ve metal ürünleri gibi faaliyetler sıralanıyor.

Bu rakamlar raporda kullanılan dönemin parsel durumunu gösteriyor. Parsel doluluğu, bütün fabrikaların üretimde olduğu anlamına gelmiyor.

Dikili’de jeotermal sera, Aliağa’da liman ve üretim bağlantısı

Dikili’de jeotermal kaynaklı sera üretimine yönelik Tarıma Dayalı İhtisas OSB, raporun 2024 kaynaklı envanterinde planlama, kamulaştırma veya altyapı hazırlığı aşamasındaki bölgeler arasında yer alıyor. Kınık’taki bitkisel üretim amaçlı ihtisas bölgesi de bu grupta gösteriliyor.

Aliağa ise liman ve sanayi faaliyetlerinin bir arada bulunduğu bir odak olarak değerlendiriliyor. SOCAR Özel Endüstri Bölgesi ile MOST Makina Enerji AŞ endüstri bölgesi raporda ele alınıyor.

OSB tablosunda Aliağa için 343 parsel, 154 boş parsel ve yüzde 55,1 doluluk bilgisi bulunuyor. Bu değerler de rapordaki 2024 kaynaklarına dayanıyor.

Bu sayılar yalnızca OSB çalışanlarını değil, raporda kullanılan ilçe sanayi istihdamını ifade ediyor.

Sektörel karşılaştırmada Aliağa’nın metal, çelik ve bakır; Bergama, Kınık ve Dikili’nin ise inşaat amaçlı ürün imalatıyla İzmir genelindeki sektörel yapıdan farklılaştığı belirtiliyor. Bu değerlendirme, ilçelerdeki bütün üretimin yalnızca bu sektörlerden oluştuğu anlamına gelmiyor.

Ortak ihtiyaçlar için çok sayıda kuruma başvuruluyor

Rapora göre “diğer” sanayi alanlarında işletmelerin günlük ihtiyaçlarını karşılaması yoğun bir kurumlar arası iletişim gerektiriyor.

Yol, toplu taşıma, su, kanalizasyon, atık yönetimi, elektrik altyapısı, çevre düzenlemesi, ruhsatlandırma ve destek programları farklı kurum ve birimlerin görev alanlarına giriyor.

Ulukent örneğinde sanayicilerin oluşturduğu derneğin ortak talepleri iletmek açısından avantaj sağladığı belirtiliyor. Ancak işletme sahiplerinin üretim faaliyetlerinin yoğunluğu ve muhatap kurumların çeşitliliğinin bu çalışmaların verimini sınırlayabildiği ifade ediliyor.

Önerilen yönetimin görevi yalnızca altyapı değil

Raporda “alan yönetimi”, işletmelerin ortak işlerinin yönetilmesi olarak açıklanıyor.

Bu yapının günlük hizmetleri takip etmesinin yanında işletmeler arasında iş birliğini geliştirmesi, ortak eğitim olanaklarını desteklemesi, teknoloji ve yenilik kapasitesini artırması ve sanayi alanı için uzun vadeli hedefler oluşturması gerektiği belirtiliyor.

Çevresel, sosyal ve ekonomik performansın izlenmesi; yangın, kirlilik ve doğal afet risklerine hazırlık yapılması; enerji, su ve hammadde kullanımında verimliliğin geliştirilmesi de değerlendirilen görevler arasında bulunuyor.

Ulukent için geliştirilen öneriler arasında sanayiciler derneğinin üye, temsil ve finansman kapasitesinin güçlendirilmesi ile ortak işleri takip edecek tam zamanlı uzman bir ekibin oluşturulması yer alıyor. Üniversiteler ve yerel yönetimlerle iş birliği yapılması da öneriliyor.

Çalışma, Ulukent’in koşulları üzerinden geliştirilen bu yaklaşımın benzer sanayi kümelenmeleri için yol gösterici olmasını amaçlıyor. Öneriler, bütün ilçelerde uygulanmasına karar verilmiş bir yönetim modeli niteliği taşımıyor.

Kaynak: İZKA, “Ulukent Sanayi Alanının Yönetimsel ve Mekânsal Kapasitesinin Geliştirilmesi Projesi Sonuç Raporu”, 2026. Haberdeki işletme ve çalışan sayıları 2023’e, alan büyüklüğü dağılımı 2020’ye, OSB parsel ve aşama bilgileri 2024 kaynaklarına dayanmaktadır.